ENSAYOS PRESENTACIÓN ESCÉNICA MEDIEVAL
Julio Fernández Peláez
DO RITO LITÚRGIO AO RETABLO PÚBLICO
É bastante lóxico pensar que na Europa unificada polo espírito cristián (esquécellenos que durante moitos séculos, ata que fosen masacradas, conviviu con outras relixións: a xudía e a cristiá) tamén o teatro tivese carácteres unificadores e unitarios. Unha raia (ás veces imaxinaria outras veces ben cimentada) separaba dúas culturas: a situada no sur, e a outra ao norte, a primeira máis evolucionada tecnolóxicamente que a outra, máis cidadá e culta, menos intolerante, menos retraída e con maior capacidade comercial.
Aínda que hoxe resulte chocante, a cultura da barbarie reinaba no centro de Europa tras a caída do Imperio, e no canto de asumir os retos tecnolóxicos, políticos e económicos iniciados en Roma, a cultura bárbara propón unha involución en todos os sentidos, e tamén unha regresión cara a aqueles trazos do pasado remoto que poderiamos relacionar cunha preexpresividad latente, un contacto permanente co mitolóxico e o ancestral, e unha pervivenza do máxico e o sacro.
Players, England, SXIV
Aínda que a medida que o cristianismo foi estendendo os seus tentáculos tamén foron minguando os lazos culturais cara a ese mundo antigo (que en gran medida conectaba en España co pasado castrexo, celta ou celtíbero anterior á romanización), o certo é que durante moitos séculos perviviu un gran primitivismo bárbaro no seo da Europa cristiá e este primitivismo foi asimilado -ou deformado, segundo enténdase- en beneficio das primeiras manifestacións litúrxicas. E á inversa, o litúrxico chegou a ser deformado grazas ao poder do histriónico e bufonesco, de maneira que entre o espiritual o ancestral chegaron a ser en non poucas ocasións unha mesma cousa. (É por iso que algúns autores atrévense a insinuar que non existe unha efectiva separación entre as manifestacións profanas e as litúrxicas).
Nunca saberemos que pasase en Europa de non existir unha firme intención unificadora a través da relixión. Para ben ou para mal, no mundo cristián imponse a lei da unidade, da cosmogonía espacial unitaria na que todo ten cabida a modo de gran retablo. O mundo é un, o mesmo para todos, e o único xeito de poder representar a complexidade dese mundo é a través da escena múltiple.
A realidade, máis que representada, é presentada simbólicamente, existe unha identificación total co obxecto escenificado, de igual xeito que a hostia é corpo e o cáliz sangre, a cruz tamén é Cristo ominpresente, e a imaxe non é imaxe senón a encarnación da figura, de maneira que todo aquilo que teña por nome María, José, os pastores, os anxos, etc. son en efecto María, José, os pastores e os anxos. Non hai motivo para a dúbida, aínda a propósito de que se trata de actores, eses actores no momento da escenificación son o “símbolo” que presentan, son a figura asociada aos seus nomes. É por iso que dicimos que o teatro medieval presenta, e non representa. O erudito profesor Luigi Allegri insiste no valor performativo dos actos litúrxicos medievais. Para Allegri [1996: 51 e ss], non existe unha representación no modo de interpretar dos oficiantes. E iso débese a que o actor sabe que os xestos non lle pertencen, que non é dono da súa propia expresividade, senón que esta responde á dun personaxe histórico e real, de modo que estariamos ante unha presentación deste personaxe máis que unha interpretación do mesmo. Seguindo a terminoloxía de orde brechtiano, o actor medieval non incorpora a incorpora ao personaxe.
A medida que o teatro litúrxico foi saíndo do espazo sacro da igrexa, é evidente que o seu inherente ritualidad foi evolucionando cara a trazos moito máis profanos, pero en esencia, a intención presentativa mantívose, aínda que atendendo ao gran desenvolvemento escnenográfico que adquiriron estas presentacións é lóxico que evolucionaran cara formas moito máis demostrativas.
Mentres o drama grego era esencial, lineal, concentrado nun tempo, un feito -unha épica- e un pensamento -un conflito- (en correspondencia cun mundo múltiple, politeísta, cidadán e diversificado que ha de ser comprendido desde o xeral ao particular), o drama medieval é difuso, extenso, atemporal, fragmentario e con todo tendente á expresión dunhas ideas (ou unhas crenzas) de carácter universal. Mentres que o drama grego basea toda a súa forza expresiva na palabra, o medieval é profundamente pictórico, as escenas non están movidas pola acción dramática senón pola acción visual e xestual. Non estamos ante actos propiamente devanditos, senón ante cadros. Máis que narrar, os actores mostran, ensinan, xesticulan, chaman a atención e explican os símbolos que ocupan eses cadros dos que falamos.
SEGUIR LEYENDO————–ENSAYOS-PRESENTACIÓN ESCÉNICA MEDIEVAL—-
Deixa un comentario